Những phần nào của bài hát được bảo hộ bản quyền?

Một bài hát, hai lớp "quyền". Hiểu rõ sự khác biệt giữa Tác phẩm âm nhạc và Bản ghi âm để bảo vệ sáng tạo và đảm bảo quyền lợi tài chính của bạn.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ mang tính chất cung cấp thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên pháp lý trong các tình huống cụ thể.

Tóm tắt

Trong ngành công nghiệp âm nhạc nói chung và tại Việt Nam nói riêng, một bài hát không được bảo hộ như một khối duy nhất mà được chia thành hai lớp tài sản tách biệt: Tác phẩm âm nhạc (lời và nhạc) và Bản ghi âm (âm thanh cụ thể). 

Dưới góc độ pháp luật Việt Nam, một bài hát hoàn chỉnh được bảo vệ dưới hai cơ chế song song: (1) Quyền tác giả (đối với Tác phẩm âm nhạc); và (2) Quyền liên quan đến quyền tác giả hay còn được gọi là "Quyền liên quan" (đối với Bản ghi âm). 

Nhiều người dùng âm nhạc thường lầm tưởng rằng chỉ cần sự đồng ý của ca sĩ (người biểu diễn) là có thể sử dụng bài hát, dẫn đến rủi ro bị gỡ bỏ nội dung hoặc đối mặt với các vụ kiện từ phía nhạc sĩ/nhà xuất bản. Việc phân định rõ hai lớp này là nền tảng để bạn quản lý quyền lợi và tránh các rắc rối pháp lý không đáng có, hay bảo vệ toàn diện đối với sáng tạo của chính mình.

Cơ chế bảo hộ tác phẩm âm nhạc theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam: Quyền tác giả và Quyền liên quan

Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết một số điều về Quyền tác giả và Quyền liên quan. Theo đó, một bài hát hoàn chỉnh được bảo vệ dưới hai cơ chế song song: Quyền tác giả [1] và Quyền liên quan [2].

1. Quyền tác giả: 

Trong lĩnh vực âm nhạc, đối tượng trọng tâm được bảo hộ quyền tác giả là Tác phẩm âm nhạc [3]. Nó là sự sáng tạo về mặt cấu trúc âm thanh (giai điệu, hòa âm) và/hoặc lời bài hát, được thể hiện qua các ký tự âm nhạc. Việc bảo hộ này tồn tại độc lập với bất kỳ cuộc biểu diễn cụ thể nào. Pháp luật Việt Nam cũng không có sự phân biệt giữa tác phẩm âm nhạc có lời (ca khúc) và không lời (khí nhạc). 

Ví dụ: 

• Tác phẩm âm nhạc không lời: Một bản giao hưởng, một bản sonata cho piano được viết dưới dạng nốt nhạc là một tác phẩm âm nhạc được bảo hộ.
• Tác phẩm âm nhạc có lời: Một bài hát bao gồm cả phần nhạc (giai điệu, hòa âm) và phần lời (ca từ). Trong trường hợp này, phần ca từ có thể được bảo hộ độc lập như một tác phẩm văn học. Tuy nhiên, khi kết hợp chặt chẽ với giai điệu, chúng tạo thành một tác phẩm âm nhạc thống nhất và không thể tách rời trong nhận thức của công chúng và cũng là một đối tượng được bảo hộ quyền tác giả.

Các hình thức sáng tạo tiếp theo từ tác phẩm âm nhạc 

Trên cơ sở một tác phẩm âm nhạc đã có, người sáng tạo có thể thực hiện các hình thức sáng tạo tiếp theo, thường được pháp luật gọi chung là Tác phẩm phái sinh [4]. Các tác phẩm phái sinh này về bản chất vẫn là tác phẩm âm nhạc, nhưng được hình thành dựa trên nội dung của tác phẩm gốc và phải tuân thủ quy định về quyền tác giả đối với tác phẩm ban đầu. 

Các loại hình tác phẩm phái sinh phổ biến trong âm nhạc có thể kể đến bao gồm:

• Tác phẩm dịch: Là việc thể hiện một tác phẩm bằng ngôn ngữ khác với ngôn ngữ gốc.
  • Tác phẩm gốc: Ca khúc "Chiếc đèn ông sao" (sáng tác: nhạc sĩ Phạm Tuyên)
  • Tác phẩm phái sinh (dịch): Lời bài hát được dịch sang tiếng Anh với tên gọi "The lantern star" để phục vụ các chương trình giao lưu văn hóa quốc tế. Phần lời tiếng Anh này có thể được coi là một tác phẩm dịch.  
• Tác phẩm cải biên: Là tác phẩm được soạn lại, viết lại, chuyển soạn lại hoặc thay đổi hình thức diễn đạt khác với tác phẩm được dùng để cải biên theo mục đích, yêu cầu nhất định trong trường hợp cụ thể. Trong âm nhạc, đây thường là các bản phối khí mới (remix, arrangement).
  • Tác phẩm gốc: Ca khúc "See Tình" (Tác giả: nhóm DTAP, Người biểu diễn: Hoàng Thùy Linh).
  • Tác phẩm phái sinh (cải biên): Bản "See Tình (Cukak Remix)". Bản remix này giữ lại giai điệu và lời gốc nhưng thay đổi hoàn toàn về hòa âm, tiết tấu và sử dụng các nhạc cụ điện tử đặc trưng của dòng nhạc EDM, tạo ra một "hình thức diễn đạt" mới cho tác phẩm.\n

2. Quyền liên quan đến Quyền tác giả:

Đây là quyền của các tổ chức, cá nhân có công sức, kỹ thuật, và đầu tư tài chính để phổ biến, trình diễn, và đưa tác phẩm đến với công chúng. Quyền liên quan không bảo hộ cho sự sáng tạo gốc (phần nhạc và lời) mà bảo hộ cho các kết quả của hoạt động đầu tư đó. 

Các đối tượng Quyền liên quan trong ngành công nghiệp âm nhạc được bảo hộ theo quy định của pháp luật Việt Nam bao gồm: 

• Cuộc biểu diễn: Bảo vệ cách nghệ sĩ, người biểu diễn trình bày, hát hoặc chơi nhạc cụ.
• Bản ghi âm, ghi hình: Bảo vệ chính file âm thanh đã được định hình.

Tại sao có sự phân tách quyền như trên?

Việc phân tách quyền trong âm nhạc được thiết kế để bảo đảm sự công bằng cho tất cả những chủ thể tham gia vào quá trình sáng tạo và khai thác âm nhạc. Tác giả (nhạc sĩ, người viết lời) cần được ghi nhận và trả thù lao cho chất xám sáng tạo nguyên gốc của họ, trong khi các nghệ sĩ biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi âm là những bên đầu tư công sức, kỹ năng và chi phí để biến tác phẩm âm nhạc thành một bản thu âm hoàn chỉnh cần được bảo vệ quyền đối với công lao thực hiện bản ghi âm đó.

Trong thực tế, để trả lời câu hỏi "một bài hát được bảo hộ những quyền nào?", cần xác định rõ rằng bản quyền âm nhạc luôn bao gồm ít nhất hai lớp quyền:

• Tác phẩm âm nhạc (Composition) – phần sáng tác,
• Bản ghi âm (Sound Recording) – phần âm thanh được ghi lại.

Việc hiểu và phân biệt rõ hai lớp quyền này giúp bạn:

• xác định ai là chủ thể cần xin phép khi sử dụng âm nhạc,
• tránh nhầm lẫn trong cấp phép, khai thác và phân chia doanh thu,
• và hạn chế rủi ro pháp lý trong quá trình sử dụng hoặc thương mại hóa âm nhạc.

---

NỘI DUNG THAM KHẢO

[1] Quy định tại Khoản 2 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam về định nghĩa Quyền tác giả;

[2] Quy định tại Khoản 3 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam về định nghĩa Quyền liên quan đến quyền tác giả;

[3] Quy định tại Khoản 1 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam và Khoản 4 Điều 6 của Nghị định 17/2023/NĐ-CP;

[4] Quy định tại Khoản 8 Điều 4, Khoản 2 Điều 14 Luật SHTT và Điều 7 Nghị định 17/2023/NĐ-CP.